03.02.2010

 - Газета

Гісторык Анатоль ГРЫЦКЕВІЧ: “Амбіцыі – язва, якая раз’ядае беларускую нацыю”

Найноўшая беларуская гісторыя пачалася з разбурэння шматлікіх міфаў, створаных савецкай гісторыяграфіяй. Сярод такіх штучных канструкцый – уяўленне пра Беларусь як сялянскую краіну, дзе паны былі польскія, а князі – літоўскія. На шчасце, сёння ўжо не трэба даказваць існаванне нацыянальнай беларускай эліты. Некалькі штрыхоў да агульнага партрэту эліты дадаў доктар гістарычных навук, прафесар, акадэмік міжнароднай акадэміі навук Еўразіі Анатоль ГРЫЦКЕВІЧ.

grickevich Найноўшая беларуская гісторыя пачалася з разбурэння шматлікіх міфаў, створаных савецкай гісторыяграфіяй. Сярод такіх штучных канструкцый – уяўленне пра Беларусь як сялянскую краіну, дзе паны былі польскія, а князі – літоўскія. На шчасце, сёння ўжо не трэба даказваць існаванне нацыянальнай беларускай эліты. Некалькі штрыхоў да агульнага партрэту эліты дадаў доктар гістарычных навук, прафесар, акадэмік міжнароднай акадэміі навук Еўразіі Анатоль ГРЫЦКЕВІЧ.

– Спадар Анатоль, якія адметныя рысы беларускай нацыянальнай эліты вы б назвалі ў першую чаргу?

– Ведаеце, калі ў канцы 80-х гадоў мінулага стагоддзя мы стваралі Беларускі Народны Фронт, вакол Зянона Пазняка сталі гуртавацца розныя людзі і паступова да нас далучаліся прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі. Але “салідныя” пісьменнікі і мастакі спачатку маўчалі і прыглядаліся. Яны пачалі ўключацца толькі тады, калі ўбачылі, што ва ўсім Савецкім Саюзе набіраюць моц нацыянальныя рухі і нашы краіны-суседзі патрабуюць незалежнасці. Так што я б сказаў, што беларуская эліта – асцярожная.

З аднаго боку, гэта можна зразумець: творцы працуюць пераважна паасобку, а тут трэба было аб’ядноўвацца. С другога боку, у Беларусі эліта заўсёды вагалася. Я нікога не хачу абразіць, але беларуская інтэлігенцыя ўвогуле больш абачлівая, чым у іншых краінах, і вельмі насцярожана ставіцца да пераменаў. Традыцыйна больш асцярожнымі былі настаўнікі – гэта даволі вялікая маса, якая магла б аказваць значны ўплыў на настрой у грамадстве, але над імі заўжды стаіць вялікая колькасць начальства, якое лёгка можа прычапіцца за любую дробязь і зволіць з працы. Некаторыя супрацоўнікі Акадэміі навук былі больш смелыя: дзякуючы складу характара і навуковым інтарэсам яны не баяліся агучваць тое, што не гаварылася.

Такім чынам, сама па сабе эліта неаднародная па саставу, там ёсць розныя людзі, якія па-рознаму глядзяць на рэчы. Калі гаварыць толькі пра нядаўнія падзеі, то сэнс у тым, што перабудова зачапіла ўсё, што было ў грамадстве, і закранула ўсіх: хто баяўся, хто асцярожнічаў і хто быў больш смелы.

– Прынята лічыць, што на чале грамадскіх рухаў за перамены ва ўсе часы стаіць менавіта эліта. Але калі сама эліта нерашучая, хто выконвае яе функцыі?

– Звычайна розныя колы грамадства глядзяць на сітуацыю па-свойму. Напрыклад, сяляне ў Беларусі ўвогуле не выступалі: дзе ім выступаць у вёсцы? Сёння селянін выступіць супраць улады – а заўтра яму каня не дадуць, і ён нічога не зробіць на сваім участку. Рабочыя маглі пратэставаць, таму што яны былі больш рашучыя. Я памятаю, рэдактар газеты “Знамя юности” папрасіў мяне падрыхтаваць артыкул пра Слуцкі збройны чын. Я напісаў не так, як для энцыклапедыі, а каб усім чытачам было цікава. Першую частку артыкула надрукавалі, а працяг – не паспелі: аказваецца, забараніў ЦК партыі. У гэты ж час у Мінску баставалі рабочыя, якім не хапала нават мыла, каб памыцца пасля змены і прыйсці дадому чыстымі. Рабочыя аднаго з буйных сталічных заводаў даслалі ліст ураду з патрабаваннямі, дзе было некалькі пунктаў, у тым ліку, напрыклад, дазволіць сходы і даць мыла, натуральна. Для мяне самым цікавым у гэтым лісце быў апошні пункт – дадрукаваць артыкул прафесара Анатоля Грыцкевіча. Для рабочых мыла і артыкул пра беларускую гісторыю знаходзіліся на адным узроўні!

Я б не стаў сцвярджаць, што змены ў Беларусі не адбываліся з-за нерашучасці беларускага народу. На мой погляд, рэвалюцыя магчыма, калі ўжо іншага выйсця няма, як у Расіі ў 1917 годзе – у лютым, я маю на ўвазе, – бо ў кастрычніку была ўжо не рэвалюцыя, а пераварот. Беларускія сяляне заўсёды былі больш цярплівыя, для іх апошні аргумент – голад, бо галодны народ пойдзе на ўсё. Але да такога, каб не хапала ежы, у Беларусі пакуль не даходзіла.

– У пэўнай ступені такая мадэль паводзінаў пацвярджае талерантнасць беларусаў.

– Талерантнасць беларусаў – гэта міф. У гісторыі багата прыкладаў, калі беларусы браліся за шаблю, пісталет ці стрэльбу і добра змагаліся. Але за часы савецкай улады прайшлі жорсткія рэпрэсіі, і ўсе магчымыя “хваробы” супраць рэжыму хутка вылечылі. Увогуле, міф пра талерантнасць беларускай нацыі быў створаны ў савецкі час: “Сядзіце ціха. Вы – талерантныя”. Пры гэтым тая частка інтэлектуальнай эліты, якая магла б гэты міф абвергнуць, была знішчана, а тая частка, што заставалася, яшчэ нічога не ведала. Акрамя таго, прашла вайна. Так засталіся больш ціхія і асцярожныя.

– Акрамя асцярожнасці, сярод недахопаў беларускай эліты часта называюць неаб’яднанасць. Гэта таксама гістарычна абумоўлена?

– Цяжка адназначна адказаць на гэта пытанне. Зразумела, што трэба аб’ядноўвацца, а не раздзяляцца па сваіх павадырах ці сваіх партыях. Для дасягнення асноўнай мэты можна не шкадаваць асабістых амбіцыяў, трэба ўмець уступіць. У той жа час пэўным прадстаўнікам эліты ў розныя моманты было ўласціва жаданне стаць лідарам хоць невялікай групы, і гэта вельмі нам шкодзіць. Ніхто не хоча саступаць, таму ў беларускай гісторыі вельмі мала прыкладаў масавых аб’яднанняў. У пачатку ХХ стагоддзя, пасля рэвалюцыі, калі, здаецца, была толькі адна агульная мэта – незалежнасць Беларусі, розныя партыі ўсё роўна спрачаліся паміж сабой. Напрыклад, частка сацыял-дэмакратаў глядзела ў бок Масквы і спадзявалася, што Масква можа дасць нейкае выйсце. Супраць так званых белапалякаў выступалі не толькі “чырвоныя партызаны”, але і большасць эсэраўскіх сялянскіх дружын, таму што ім паабяцалі незалежнасць БНР. Але як толькі палякаў выгналі, маладая савецкая ўлада адразу ўзялася за эсэраў, і ўжо праз колькі месяцаў забралі ўсю іх эліту. На жаль, спробы беларускай эліты дамовіцца рэдка былі ўдалыя. Амбіцыі – язва, якая раз’ядае беларускую нацыю. Тое, што эліта няздольная дамаўляцца, прывяло да сённяшняй сітуацыі.

Ледзь не адзіная асоба ў гісторыі Беларусі, якой удалося аб’яднаць вакол сабе значную частку беларусаў, – гэта Каліноўскі, радыкальны лідар “чырвоных” – “сепаратыст”, як яго назвалі палякі і рускія. Але паўстанне 1863 года – шляхецкае, а не сялянскае паўстанне. Вядома, што ўсіх, хто актыўна выступаў, рэпрэсавалі, а гэта пераважна шляхта і інтэлігенцыя. Часы актыўных і нават агрэсіўных выступленняў у Беларусі мінулі ўжо даўно: паўстанні канца XVIII стагоддзя, барацьба за незалежнасць ХІХ стагоддзя – усё прайшло. Калі пачаўся капіталізм, было ўжо не да паўстанняў: трэба было, як і цяпер, працаваць. Сёння асноўная маса насельніцтва жыве цяперашнім днём, разважаючы фактычна ў такім кірунку: “Гэтыя “вумнікі” няхай без нас там вырашаюць”.

– Ці варта атаясамліваць беларускую нацыянальную эліту са шляхтай?

– Я б не сказаў, што ўся беларуская шляхта – гэта эліта. Уся беларуская інтэлігенцыя – так, паходзіць са шляхты, але не наадварот. Гэта нядзіўна: у Беларусі было занадта шляхты. Так, пад час далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі ў некаторых паветах шляхты налічвалася да 10% насельніцтва. Я нават знайшоў павет – праўда, у былой Беластоцкай вобласці, дзе “дворянство” складала 48%. Такога працэнту я больш нідзе не сустракаў!

Аднак з гэтай велізарнай колькасці шляхты сапраўднай нацыянальнай эліты было не так шмат. Частка шляхты ўсё ж такі была за Польшчу, і пад час Грамадзянскай вайны яны нават называлі палякаў “нашы” і выступалі супраць новай улады, якую будавалі бальшавікі. На маю думку, для нацыянальнай эліты галоўнае – гэта ўтрымаць сваю дзяржаву незалежнай і не ўлівацца ні ў Расію, ні ў Польшчу.

Дарэчы, гадоў 15 таму ў Магілёве ва ўніверсітэце правялі апытанне: “Да якой краіны трэба далучыцца Беларусі?” Большасць прагаласавала за Швецыю. Гэта не анекдот, гэта сапраўды было. Я на іх месцы прагаласаваў бы за Японію. Калі сурьёзна, то акрамя таго, што многія прадстаўнікі шляхты былі за Польшчу, не кожны шляхціч гаварыў па-беларуску, некаторыя гаварылі па-польску.

З майго пункту гледжання, у дачыненні да эліты шляхецкае паходжанне – гэта не асноўнае. Я б не стаў атаясамліваць эліту са шляхтай яшчэ і таму, што цяпер у нас няма гэтай розніцы – “шляхта” і “не-шляхта”. Пасля рэвалюцыі шляхта ў Беларусі ўжо нічога не значыла – усіх зрабілі грамадзянамі. Цяпер нават не ведаеш, якое значэнне мае шляхта, бо яна пераўтварылася ў чыста гістарычную з’яву, якой цікавяцца толькі гісторыкі ды тыя, каму неабыякава, кім былі яго продкі.

– Вы асабліва падкрэслілі, што не кожны шляхціч размаўляў па-беларуску. Гэта таксама прычына таго, што мы не можам ставіць знак роўнасці паміж элітай і шляхтай?

– Я думаю, мова – важная прыкмета нацыянальнай эліты. Беларускую нацыянальнасць увесь час прыніжалі як маглі. За савецкім часам нават выкладчыкі беларускай мовы размаўлялі па-беларуску выключна пад час урокаў, а на перапынках – ужо па-руску. Я даволі доўга працаваў у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук, і час ад часу мяне цягнула пагаварыць па-беларуску. Зрэдку, бо там усё было па-руску. На калідоры я сустракаў калегу, і мы пачыналі размову на беларускай мове. Многія, хто гэта чуў, асабліва дзяўчыны, казалі: “О, балуются”. З аднаго боку, нам было цяжка, а з другога – пратэставаць супраць нашай беларускасці ніхто не мог – усё ж такі мы працавалі ў Інстытуце гісторыі Беларусі.

Потым, калі адчыніўся Інстытут культуры – сённяшні Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтва – я атрымаў там кафедру, якой кіраваў больш за 30 гадоў. Там таксама ўсё было па-руску. Гэта тлумачыцца тым, что сярод выкладчыкаў было шмат прыехаўшых, у асноўным тыя, хто не ўстроіўся ў больш “выдатныя” універсітэты, а тут, у Мінску, яны былі героі, якія, праўда, размаўлялі па-руску.

– Акрамя таго, што ў Беларусі распаўсюджана двухмоўе, беларусы належаць да розных рэлігійных канфесій. Як такая акалічнасць уплывае на фарміраванне нацыянальнай эліты?

– Фармальна ў Беларусі ёсць праваслаўная царква, і ўсе праваслаўныя вернікі, такім чынам, уваходзяць у Беларускую праваслаўную царкву, але нідзе пра гэта прачытаць нельга, хіба толькі ў афіцыйных дакументах Міністэрства юстыцыі. Аднак фактычна праваслаўная царква ў Беларусі – гэта руская царква, якая цягне да Масквы, і нічога з гэтым не зробіш. Можа, і ёсць беларускія святары, але асноўная маса вядзе набажэнства па-руску. Хаця сярод іх ёсць і такія, хто ў паўсядзённым жыцці размаўляе па-беларску.

Я не магу ўзгадаць прыкладаў у гісторыі, каб праваслаўная царква і каталіцкі касцёл выступалі “адзіным фронтам”. Калі ўзнік нацыянальны рух пачатку ХХ стагоддзя, каталіцкі касцёл выступаў за беларусізацыю, а праваслаўная царква маўчала. Затое пасля рэвалюцыі, калі ўжо была Беларуская Савецкая Рэспубліка, праваслаўная царква была больш актыўная, бо ў Маскве вяліся баі паміж традыцыйнымі царкоўнікамі і так званымі новымі царкоўнікамі, якія прымалі савецкую ўладу і былі гатовыя адмовіцца ад некаторых абрадаў. Праўда, савецкая ўлада спачатку адных паціснула, а потым і другіх. Тым не менш, гледзячы на тое, як падобныя працэсы адбываюцца ў іншых краінах (а такіх краінаў, дзе суіснавала некалькі канфесій ці моў, няшмат), я думаю, што любыя групы эліт заўсёды могуць аб’яднацца і дамовіцца, каб не было нападак адной на другую.

Можна сказаць, что цяпер беларуская інтэлігенцыя ў пэўнай ступені расколатая, але ўсё ж такі не па паходжанні і не па веравызнанні, а па дзейнасці. На жаль, у пераважнай большасці прадстаўнікоў эліты яшчэ захаваліся савецкія звычкі. Сённяшні рэжым – я кажу не пра палітычны, а пра грамадскі і нават культурны рэжым – гэта захаванне савецкасці.

Трэба мець на ўвазе, што гісторыя паўтараецца не поўнасцю: усё ж такі кожны раз гэта новыя абставіны, новая сітуацыя і новая эліта. Я хачу падкрэсліць, што цяпер вялікае значэнне мае моладзь. Я заўсёды падтрымліваў маладзёвыя рухі, бо бачыў: гэта новая эліта, якая ў будучым здольная кіраваць краінай. Галоўнае, што яны прыходзяць да таго, да чаго ў свой час прыходзілі ўсе. Фактычна ў Беларусі эліта патрабуе аднаго – незалежнасці, самастойнай эканомікі, развіцця культуры, падтрымкі роднай мовы і ўсталявання добрых адносін з суседзямі, у тым ліку з Расіяй. Таму справа не толькі ў самой эліце, справа – у знешніх абставінах.


Комментарии отсутствуют

Новый комментарий

Имя:
:
Для редактирования комментария осталось 10 минут

Турнавигатор

Вся история белорусского турбизнеса в газете «Туризм и отдых»   |   Активный отдых   |   Калькулятор отдыха   |   Горные лыжи   |   Агротуризм   |   Путеводитель   |   Экзотические направления   |   Путешествия по Беларуси   |   Самые оригинальные бани на белорусских агроусадьбах